Ruud
Beheerder
Aantal keren bedankt: 2
Posts: 33
|
 |
« on: June 09, 2007, 01:01:10 PM » |
|
Door Aris Zeilstra maart 2007
PSYCHODRAMA
Een actiegerichte methode voor exploratie, reflectie en gedragsverandering
HET VOELENDE BREIN
In psychodrama valt telkens weer op hoe snel en trefzeker de protagonisten en andere deelnemers contact maken met hun gevoelens. Soms met die, welke in hun persoonlijke leven zelden of nooit bewust tevoorschijn komen. Wanneer we aannemen dat gevoelens vooral lichamelijke sensaties zijn, is het kennelijk zo dat het maken van koppelingen tussen lichamelijke en mentale processen een eigenschap is van deze methode. Een belangrijk aspect van psychodrama houdt verband met het snel gevoelens mobiliserende effect, namelijk de verhoogde kwetsbaarheid van protagonist en andere deelnemers. Wat dat impliceert voor de rol van de spelleider/regisseur behandelt Pierre de Laat elders in dit boek.
Antonio Damasio (De vergissing van Descartes; Ik voel dus ik ben; Het gelijk van Spinoza) die neuroloog is en geen psychiater, maakte aannemelijk dat geheugen en bewustzijn gebouwd zijn op de ondergrond van emotie en gevoel.
De ontwikkeling van bepaalde aspecten van wat bij Jacob Levy Moreno (1889 – 1974) valt onder zijn ‘Tele’- begrip, affecten, anticiperen, geheugen en bewustzijn, komen in dit hoofdstuk, gezien door een neurologische bril aan de orde.
Neurologisch onderzoek vanaf ongeveer 1985 heeft veel nieuwe inzichten opgeleverd. Zo weten we dat élk signaal, dat door het zenuwstelsel van buiten of van binnen uit wordt opgevangen, door speciale hersengebieden wordt getaxeerd en als het ware voorzien van een certificaat: Schadelijk, niet schadelijk, neutraal, gunstig, buitengewoon gunstig, met betrekking tot overlevingskansen. Damasio noemt dit labelingsmechanisme: “somatisch stempelen”: het zenuwstelsel geeft een soort keurmerk aan alle binnenkomende signalen.
Een tweede ontdekking die voor de psychologie van leren en ontwikkelen belangrijk is, is de plasticiteit van het hersenweefsel. Hersencellen kunnen aangroeien en verdwijnen onder invloed van interacties met de buitenwereld. Gevolg van plasticiteit is onder meer dat in de eerste levensjaren de bedrading van belangrijke hersengebieden, vooral van het zogenoemde “Emotional Brain”, aanzienlijk wordt uitgebouwd en verfijnd onder invloed van de affectieve en emotionele interacties tussen moeder en kind (of andere nabije verzorger) Ook in latere levensfasen blijken de hersenen min of meer plastisch te blijven. Deze tweede ontdekking kan vérstrekkende gevolgen hebben voor (psycho)therapie.
Deze eigenschappen van het zenuwstelsel vormen de biologische grondslag van wat men “belichaamde kennis” noemt: het lichaam “weet” wat goed is voor het lichaam en is zelflerend.
Damasio onderscheidt:
primaire emoties: geluk, verdriet, angst, woede, verbazing en afkeer.
secundaire emoties: schaamte, jaloezie, schuld, trots.
achtergrondemoties: welbehagen, malaise, kalmte en spanning.
Een emotie is de heftige lichamelijke uitdrukking van een door een gebeurtenis verstoord geestelijk evenwicht.
Een emotie is een krachtige en hooggeïntegreerde gezamenlijke actie van bijna heel het brein en grote delen van het lichaam.
De hersenen registreren voortdurend lichaamstoestanden die optreden als er zich gedachten vormen. Damasio noemt die registraties “Gevoelens”.
Gevoelens zijn volgens Damasio mentale voorstellingen (“afschriften”) van de prikkel die een gevoelen veroorzaakt én van de gelijktijdig geregistreerde veranderingen in de hersenen die ooit opgetreden zijn tijdens een emotionele cyclus, maar zonder dat het hele spektakel van de emotie wordt gemobiliseerd. Gevoelens noemt hij even “cognitief” als alle andere voorstellingen van waarnemingen en evenzeer afhankelijk van de hersenschors als andere mentale voorstellingen.
Gevoelens zijn niet zo ingrijpend als emoties, minder massaal, vaak voor de buitenwereld niet direct waarneembaar en meer bestemd voor inwendig gebruik. Wij registreren voortdurend “achtergrondgevoelens”, waardoor wij ervan op de hoogte blijven hoe wij ons voelen en hoe het met ons gaat, ook al geven wij op een vraag daarnaar soms geen eerlijk antwoord. In de basisopleiding van de School voor Psychodrama leren de leden van het koor hoe zij deze gevoelens “in de schaal kunnen leggen” en hoe zij zich dan ook bewuster kunnen worden van het groepsfocus.
Damasio kent aan gevoelens een bevoorrechte status toe. Omdat ze onlosmakelijk met het lichaam zijn verbonden, ontwikkelen zij zich vanaf het eerste begin van ons bestaan en behouden levenslang hun gezag.
Twee citaten van Damasio:
“…Leerprocessen vanaf ons baarmoederbestaan berusten hoogstwaarschijnlijk op koppelingen van lichaamsactiviteiten aan primaire emoties, later ook aan secundaire emoties en gevoelens. Gedachten over onszelf en onze omgeving gaan in zekere mate altijd gepaard met emotie. Onze ontwikkeling is doortrokken met emoties. Als gevolg daarvan zijn door conditionering vrijwel alle objecten en situaties in onze ervaring verbonden met de fundamentele waarden van homeostatische regulatie: :beloning en straf, genot en pijn, aantrekking en afstoting, persoonlijk voordeel en persoonlijk nadeel en goed (leven) en kwaad (dood)…”
“…Kortom, de somatosensorische gebieden in de hersenen zijn een soort theater waarin niet alleen de feitelijke lichaamtoestanden kunnen worden opgevoerd, maar waar ook een verscheidenheid aan ‘onjuiste’ lichaamstoestanden kan worden gespeeld, zoals alsof-toestanden, gefilterde lichaamstoestanden, enzovoort…”
Denken is volgens neurobiologen het proces van naast, voor, achter, onder en boven elkaar plaatsen van mentale voorstellingen om te komen tot een mentale kaart van een toekomst en tot beslissingen over hoe te handelen.
Somatische stempels nemen geen beslissingen voor ons; ze labelen en helpen ons bij het denken door voorstellingen te belichten met de lamp der historie, zodat we al in een vroeg stadium van de beslisboom weten of iets goed voor ons is of slecht, gunstig of ongunstig.
Sociaal leren geschiedt volgens de huidige neurobiologie, door de koppeling van emoties en gevoelens aan handelingen. In de actuele omstandigheden van elke dag zijn het gevoelens, vooral achtergrondgevoelens, die zorgen voor de discriminerende labels die wij in eerdere situaties verworven hebben en die richting geven aan ons gedrag.
Somatische stempels worden door ervaring verworven, onder de controle van een inwendig systeem van voorkeuren en onder invloed van uitwendige omstandigheden, waartoe niet alleen eenheden en gebeurtenissen behoren waarmee het lichaam (fysiek) in wisselwerking treedt, maar ook sociale gebruiken en ethische regels. Aldus Damasio.
Het belangrijkste instrument om te kunnen beslissen wat we in bepaalde omstandigheden zullen doen, is het geheugen. Neurobiologisch onderzoek leert, dat de mentale voorstellingen die in ons geheugen een rol spelen, geen aan-uit-plaatjes zijn die door de hersenen worden aangeklikt, zoals ik dat met een computer kan doen, of foto’s kan halen uit een album, of persoonsgegevens uit een archief. Geheugen is geen reproductie van het verleden, maar een reconstructie. Wij componeren volgens de neurobiologie altijd een actueel beeld dat aangepast is aan de eisen van het heden, door middel van wat we nú waarnemen, gekoppeld aan wat er in het geheugen opgeslagen is. Dat doen wij in een fractie (0,05) van een seconde.
Op een dergelijke manier gaan wij niet alleen te werk met waarnemingen in het hier-en-nu, maar ook met herinneringen en zogenaamde ‘alsof-waarnemingen’, waarnemingen zonder actueel object. Ook bij iets wat er nog niet is, bij een fantasie over de toekomst, reconstrueren we het ‘hier-en-nu’, met wat we ‘in het achterhoofd’ daarover al wisten. ‘In het achterhoofd’ is in deze context bepaald een foute beeldspraak. De frontale schors, waar veel van het geheugen wordt bemiddeld, bevindt zich juist aan de vóórzijde van de hersenen.
Mens en dier gebruiken hun geheugen voor de toekomst, om te kunnen overleven. Geheugen wordt aangemaakt op grond van emoties en gevoelens die verwijzen naar emoties.
Wezens met een bewustzijn hebben een paar streepjes voor op wezens zonder bewustzijn. De eersten kunnen namelijk de wereld van de automatische regulatie koppelen aan die van de verbeeldingskracht. De wereld van de imaginaire scheppingen – plannen maken, scenario’s ontwerpen en de afloop voorspellen – is verbonden met de wereld van het proto-zelf. Het zelfgevoel verbindt de vooruitziende blik van de ene kant met de reeds bestaande automatismen aan de andere kant.
Termen als proto-zelf, kennisgevoel, kernbewustzijn en kernzelf, in dit boek, ontleent Pierre de Laat aan het werk van Damasio. Voor een beter begrip en nadere studie/onderzoek zij verwijs ik naar de literatuurijst bij dit uittreksel.
Bewustzijn vertelt ons dat wij het zijn die voorstellingen maken, dat wij nadenken, voelen, handelen en niet iemand anders.
Moderne neurobiologie levert de volgende, voor psychodrama belangwekkende bevindingen op:
· De uitbouw van het ‘emotionele brein’ vindt voornamelijk plaats in de eerste levensjaren, onmiskenbaar onder de invloed van de affectieve, c.q. emotionele relatie tussen kind en moeder/verzorger. (De basistechnieken van psychodrama, Dubbelen, Spiegelen en Rolwisselen, zijn ontleend aan deze vroege levensfase.)
· Verbéélde waarnemingen, herinneringen aan waarnemingen en fantasieën roepen soortgelijke gevoelens en emotiesop als ‘hier-en-nu’ zintuiglijke waarnemingen.
· ‘Embodiment’, het lichaam weet, is van wezenlijke betekenis voor de ontwikkeling van het geheugen, dat het instrument bij uitstek is om (sociale en andere) beslissingen te kunnen nemen.
· Gevoelens spelen een essentiele rol in het reconstructieproces van het geheugen.
· Wat wij rede noemen, is gebouwd op de vóórwaarde van emoties en gevoelens.
· Gevoelens hebben een discriminerende invloed op sociaal en zedelijk gedrag.
· Het geheugen, ook het autobiografische, is geen archief waarin we een kaartje opzoeken, maar een complex en dynamisch instrument dat we continu réconstrueren.
· Het bouwwerk van het uitgebreid bewustzijn, dus ook de eigenschappen waarmee in psychodrama wordt gewerkt, is uiteindelijk gefundeerd op de basis van het Protozelf.
· Bewustzijn is altijd Ikbewustzijn.
Pierre de Laat levert tenslotte aan het eind van hoofdstuk 3 van zijn boek de volgende stelling:
Psychodrama is actie. In Psychodrama zijn de spelers, veel meer dan alleen met cognities en taal, actief bezig met senso-motoriek die wordt gegenereerd door de visualiserende en pantomimische aard en activiteit van de psychodramarollenspelen. Daardoor wordt een zeer gevarieerde verscheidenheid van authentieke prikkels aangedragen voor het zenuwstelsel en wordt het geheugen aanzienlijk rijker geactiveerd dan in een groep waarin alleen taal en spreken het medium is. Dat schept optimale omstandigheden voor psychotherapie.
Ik zou, als supervisor en trainer, de laatste zin van de stelling van Pierre de Laat graag vervangen door: Dat schept optimale omstandigheden voor leren.
Uittreksel door Aris Zeilstra, maart 2007, Sittard NL
Verder lezen:
Laat, Pierre de.
Psychodrama. Een actiegerichte methode voor exploratie, reflectie en gedragsverandering. 2005 Koninklijke van Gorcum
Damasio, Antonio.
De vergissing van Descartes. 1995. Wereldbibliotheek, Amsterdam
Damasio, Antonio.
Ik voel dus ik ben. 2001. Wereldbibliotheek, Amsterdam
Damasio, Antonio.
Het gelijk van Spinoza. 2003. Wereldbibliotheek, Amsterdam
Pierre de Laat , die zijn medische loopbaan begon als huisarts, rondde later in zijn carrière opleidingen af tot psychotherapeut en psychiater. Ruim twintig jaar lang was hij als psychiater werkzaam bij het Psychiatrisch Centrum Nijmegen.
|
